10 cách thoái vốn khỏi doanh nghiệp

10 cách thoái vốn khỏi doanh nghiệp

Thoái vốn có nhiều cách, trong đó bán trọn doanh nghiệp là một phương án. Tùy mục tiêu của chủ, tình trạng vận hành và khả năng chuyển giao, doanh nghiệp có thể chọn từ các phương án: chuyển giao cho con cái (giữ di sản kinh doanh), bán cho nhân viên (ESOP), bán cho đối tác hoặc nhà đầu tư (giữ một phần quyền sở hữu), bán cho đối thủ (tối ưu giá trị tài sản), hoặc thanh lý từng tài sản (khi không thể bán tổng thể). Mỗi phương án có tác động khác nhau đến giá trị thu hồi, thời gian chuyển giao và mức độ kiểm soát của chủ sau giao dịch.

Nếu bạn đang so sánh đường đi thoái vốn với thời điểm bán, xem thêm Khi nào là thời điểm phù hợp để bán doanh nghiệp?.

Nếu bạn đang có nhu cầu mua hoặc bán doanh nghiệp, Archway là đơn vị môi giới mua bán doanh nghiệp uy tín, chuyên nghiệp và đáng tin cậy tại TP.HCM, hỗ trợ các giao dịch có giá trị từ 600 triệu đến 25 tỷ đồng. Archway giúp người bán chuẩn bị hồ sơ, xác định khoảng giá, tìm kiếm và sàng lọc người mua; đồng thời giúp người mua xác định tiêu chí, tiếp cận cơ hội, chuẩn bị đề nghị và theo dõi giao dịch đến khi bàn giao. Nếu đang cân nhắc bán, bạn có thể trao đổi với Archway; nếu muốn mua, hãy xem các doanh nghiệp đang bán và nhận hỗ trợ hoàn toàn miễn phí.

1. Chuyển giao cho con cái

Đây là phương án phù hợp khi gia đình muốn giữ quyền sở hữu và có người kế nhiệm đủ năng lực. Chuyển giao cho con cái là cách giữ doanh nghiệp trong tầm kiểm soát của gia đình, nhưng không phải gia đình nào cũng có người kế nhiệm sẵn sàng hoặc phù hợp.

Ưu điểm:

• giữ tài sản trong gia đình;
• chuyển giao có thể theo nhịp của chủ, không bị áp lực thời gian từ bên ngoài;
• ít làm xáo trộn thương hiệu, khách hàng và văn hóa doanh nghiệp nếu chuẩn bị tốt;
• có thể lập kế hoạch chuyển giao dần dần về vai trò và quyền sở hữu.

Nhược điểm:

• không phải gia đình nào cũng có người kế nhiệm phù hợp;
• dễ nảy sinh kỳ vọng khác nhau giữa các thành viên về giá trị, vai trò và hướng phát triển;
• cần có kế hoạch kế nhiệm rõ ràng, bao gồm đào tạo và chuyển giao trách nhiệm từng bước;
• nếu có nhiều con, việc phân chia quyền sở hữu và quản lý có thể tạo xung đột.
• Tham khảo thêm chuyển giao cho con hay thuê môi giới để so sánh ưu nhược điểm.

Theo thống kê từ Family Firm Institute, chỉ 30% doanh nghiệp gia đình sống sót qua thế hệ thứ hai và 12% qua thế hệ thứ ba. Nguyên nhân chính là thiếu kế hoạch kế nhiệm bài bản, xung đột giữa các thành viên gia đình và áp lực thuế khi chuyển giao tài sản. Tại Việt Nam, tỷ lệ này có thể thấp hơn do văn hóa doanh nghiệo gia đình phổ biến nhưng thiếu quy trình chuyển giao chính thức.

Một kế hoạch chuyển giao cho con cái hiệu quả cần được bắt đầu ít nhất 3-5 năm trước khi chủ doanh nghiệp dự định nghỉ hưu. Kế hoạch bao gồm: đánh giá năng lực và mong muốn của người kế nhiệm, đào tạo quản lý thực tế, chuyển giao dần quyền sở hữu qua cấu trúc pháp lý và thuế phù hợp, và giải quyết các vấn đề về tài sản giữa các thành viên gia đình không tham gia điều hành.

Archway khuyến nghị các chủ doanh nghiệo gia đình nên xem xét cả phương án bán ra ngoài song song với chuyển giao nội bộ. Việc so sánh hai phương án trên các tiêu chí như giá trị, thời gian, rủi ro và tác động đến gia đình giúp đưa ra quyết định khách quan hơn, tránh trường hợp chọn phương án kém hơn chỉ vì tình cảm gia đình.

2. Bán cho nhân viên

Phương án này phù hợp khi có người trong đội ngũ hiểu doanh nghiệp và có động lực tiếp quản. Nhân viên đã quen với vận hành, khách hàng và văn hóa công ty, giúp quá trình chuyển giao bớt rủi ro.

Ưu điểm:

• người mua đã biết vận hành và hiểu rõ hoạt động kinh doanh;
• quan hệ với khách hàng, nhà cung cấp ít bị ảnh hưởng;
• thời gian chuyển giao có thể ngắn hơn so với bán cho người ngoài;
• nhân viên có động lực duy trì và phát triển doanh nghiệp.

Nhược điểm:

• nhân viên không phải lúc nào cũng có đủ vốn để mua;
• chủ cần làm rõ vai trò, điều kiện thanh toán và lộ trình sau bán;
• có thể phát sinh xung đột nếu nhiều nhân viên cùng quan tâm;
• nhân viên có thể thiếu kinh nghiệm quản lý tổng thể nếu trước đây chỉ đảm nhận một mảng.
• Xem thêm bán doanh nghiệp cho nhân viên để hiểu thêm về quy trình và lưu ý.

Bán cho nhân viên thường được thực hiện qua cơ chế ESOP (Employee Stock Ownership Plan) hoặc mua lại trực tiếp. Tại Việt Nam, ESOP chưa phổ biến và thường gặp vướng mắc về pháp lý và thuế. Phương án thực tế hơn là nhân viên mua lại dần cổ phần qua thời gian, với giá được xác định từ trước và thanh toán từ lợi nhuận doanh nghiệp.

Một lưu ý về tài chính: nhân viên thường khó huy động vốn để mua toàn bộ doanh nghiệp cùng lúc. Cấu trúc thanh toán linh hoạt, ví dụ nhân viên trả trước 30-50% và phần còn lại thanh toán từ lợi nhuận hàng năm, thường được áp dụng. Tuy nhiên, điều này có nghĩa là chủ doanh nghiệp phải chấp nhận rủi ro thanh toán trong 3-5 năm và phải tiếp tục theo dõi doanh nghiệp trong thời gian đó.

Archway khuyến nghị chủ doanh nghiệp nên yêu cầu nhân viên mua tiến hành thẩm tra độc lập như với bất kỳ người mua nào khác. Dù nhân viên đã hiểu doanh nghiệp, họ vẫn cần đánh giá khách quan về tài chính, pháp lý và rủi ro để đưa ra quyết định sáng suốt và tránh tranh chấp sau này.

3. Bán cho đối tác hoặc nhà đầu tư

Nếu doanh nghiệp đã có đối tác chiến lược hoặc nhà đầu tư hiểu mô hình, thoái vốn có thể diễn ra theo cấu trúc đã quen. Người mua ở đây đã có thông tin về doanh nghiệp, giúp giảm thời gian thẩm tra.

Ưu điểm:

• đối tác hiểu rủi ro và tiềm năng của doanh nghiệp;
• dễ thương lượng hơn khi lợi ích đã gắn với nhau;
• quy trình bán có thể nhanh hơn vì bớt được bước tìm hiểu ban đầu.

Nhược điểm:

• dễ phát sinh tranh luận về định giá và quyền kiểm soát;
• mối quan hệ hiện tại có thể bị ảnh hưởng nếu đàm phán không thành;
• đối tác có thể muốn mua với giá chiết khấu vì cho rằng đã hiểu rõ rủi ro.
• So sánh với phương án tự bán hay thuê môi giới để có thêm góc nhìn.

Một thách thức tâm lý khi bán cho đối tác: cả hai bên đều có thể áp đặt kỳ vọng dựa trên mối quan hệ hiện tại, dẫn đến tranh luận về giá trị thực của doanh nghiệp. Ví dụ, đối tác có thể cho rằng họ xứng đáng được giá ưu đãi vì đã gắn bó lâu năm, trong khi người bán muốn giá thị trường. Việc có bên thứ ba định giá độc lập giúp giải quyết vấn đề này và giữ được mối quan hệ sau khi đàm phán.

Theo kinh nghiệm từ Archway, tỷ lệ đàm phán thành công với đối tác hiện hữu thường thấp hơn với người mua mới, do các vấn đề về kỳ vọng và quan hệ cá nhân. Người bán nên chuẩn bị tâm lý cho khả năng đàm phán không thành và có kế hoạch duy trì quan hệ đối tác sau đó. Một giải pháp là ủy quyền cho môi giới hoặc chuyên gia độc lập dẫn dắt quá trình đàm phán, giúp tách bạch vấn đề thương mại khỏi quan hệ cá nhân.

4. Bán cho đối thủ hoặc bên cùng ngành

Đây là phương án khi người mua có thể tận dụng khách hàng, quy trình, vị trí hoặc đội ngũ sẵn có để tạo cộng hưởng.

Ưu điểm:

• người mua có thể đã hiểu ngành và chuỗi giá trị;
• phần chuyển giao có thể được nhìn rõ hơn vì người mua biết cần gì;
• tiềm năng đạt giá cao nếu có sự cộng hưởng chiến lược rõ rệt.

Nhược điểm:

• người bán cần kiểm soát công bố thông tin rất chặt, đặc biệt trong giai đoạn đầu;
• nếu đàm phán không thành, đối thủ đã có thông tin về doanh nghiệp;
• không phải lúc nào đối thủ cũng phù hợp về chiến lược hoặc văn hóa;
• cần cân nhắc tác động đến đội ngũ nhân sự và khách hàng hiện tại.
• Nếu người mua là doanh nghiệp lớn hơn, xem thêm bán công ty cho quỹ đầu tư tư nhân để hiểu quy trình.

Rủi ro bảo mật thông tin là yếu tố cần thận trọng nhất khi bán cho đối thủ. Khoảng 15-20% các bên tiếp cận dưới danh nghĩa người mua thực chất muốn thu thập thông tin về thị trường, khách hàng hoặc bí quyết kinh doanh. Người bán nên yêu cầu thỏa thuận bảo mật hai chiều và kiểm tra kỹ động cơ của người mua trước khi cung cấp bất kỳ thông tin nhạy cảm nào.

Archway khuyến nghị người bán áp dụng quy trình công bố thông tin theo từng giai đoạn với đối thủ cạnh tranh. Giai đoạn đầu chỉ cung cấp thông tin ngành và quy mô chung. Chỉ khi người mua thể hiện cam kết rõ ràng và có bằng chứng về năng lực tài chính, người bán mới mở thêm dữ liệu chi tiết. Người bán cần có quyền phê duyệt từng bước tiết lộ thông tin.

5. Bán thông qua môi giới doanh nghiệp

Khi người bán muốn tiếp cận người mua phù hợp hơn và xử lý quy trình chặt hơn, môi giới doanh nghiệp là một phương án thực tế. Môi giới giúp xác định giá trị doanh nghiệp, tạo kế hoạch tiếp thị, giữ bí mật thông tin và hỗ trợ đàm phán.

Archway có thể hỗ trợ bằng cách:

• đánh giá mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp trước khi ra thị trường;
• chuẩn hóa hồ sơ tài chính và bản giới thiệu ẩn danh;
• xây dựng danh sách người mua mục tiêu theo từng cơ hội;
• tiếp cận có kiểm soát và sàng lọc trước khi sắp xếp trao đổi với người bán;
• đàm phán điều khoản thương mại và điều phối bàn giao.

Đây là phương án phù hợp khi người bán muốn giữ quy trình gọn, có kiểm soát và không tự mang toàn bộ gánh nặng ra thị trường. Tham khảo thêm quy trình bán doanh nghiệp để hiểu các bước cụ thể.

6. Sáp nhập để chia sẻ quyền sở hữu

Một số doanh nghiệp chọn sáp nhập thay vì bán đứt. Cấu trúc này có thể giúp chủ giảm vai trò mà vẫn giữ một phần lợi ích trong thực thể mới.

Ưu điểm:

• chia sẻ rủi ro và nguồn lực với bên cùng ngành hoặc bổ sung;
• có thể tạo lộ trình chuyển giao mềm hơn, không phải rời doanh nghiệp ngay;
• kết hợp được thế mạnh của hai bên về khách hàng, sản phẩm hoặc thị trường.

Nhược điểm:

• cấu trúc đàm phán phức tạp hơn so với bán đứt;
• cần chuyên gia pháp lý và tài chính phù hợp để thiết kế cấu trúc;
• văn hóa doanh nghiệp và quyền kiểm soát có thể trở thành thách thức sau sáp nhập;
• không phải doanh nghiệp nào cũng tìm được đối tác sáp nhập phù hợp.
• Xem thêm sáp nhập và mua lại khác nhau thế nào để hiểu rõ hơn về cấu trúc này.

7. Bán phần góp cho đối tác hoặc nhà đầu tư

Đây là cách thoái vốn từng phần thay vì rời hẳn. Người bán có thể giảm tỷ lệ sở hữu nhưng vẫn tham gia điều hành hoặc giữ vai trò cố vấn.

Ưu điểm:

• chủ có thể giảm áp lực tài chính và vận hành mà không ra khỏi doanh nghiệp ngay;
• người mua có thời gian hiểu vận hành trước khi quyết định mua toàn bộ;
• tạo cơ hội để thử nghiệm mối quan hệ hợp tác mới.

Nhược điểm:

• quyền kiểm soát có thể bị chia sẻ, ảnh hưởng đến định hướng chiến lược;
• cần thỏa thuận rõ về quyền và nghĩa vụ của từng bên;
• cấu trúc pháp lý và thuế phức tạp hơn so với bán toàn bộ;
• giá trị phần góp bán ra có thể thấp hơn tỷ lệ tương ứng nếu không có thị trường thanh khoản.

8. Bán cho doanh nghiệp lớn hơn

Doanh nghiệp lớn hơn đôi khi muốn mua để mở rộng khách hàng, năng lực kỹ thuật, thị phần hoặc vị trí địa lý. Người mua là tổ chức thường có quy trình thẩm tra chặt chẽ.

Ưu điểm:

• người mua có nguồn lực tài chính và tổ chức;
• có thể hấp thụ tốt hơn một số rủi ro chuyển giao;
• nhân viên có thể có cơ hội phát triển trong tổ chức lớn hơn.

Nhược điểm:

• người bán phải chuẩn bị hồ sơ rất rõ, đặc biệt về tài chính, hợp đồng và nhân sự;
• điều khoản có thể được soi kỹ hơn, quy trình thẩm tra kéo dài;
• văn hóa doanh nghiệp có thể bị thay đổi đáng kể sau khi bán;
• người bán có thể mất quyền kiểm soát về cách vận hành.

9. Chuẩn bị cho một đợt chào bán cổ phần ra công chúng

Phát hành cổ phiếu ra công chúng (IPO) là một phương án thoái vốn, nhưng không phải giao dịch bán doanh nghiệp thông thường. Doanh nghiệp phải đáp ứng điều kiện pháp lý, quản trị, báo cáo tài chính và thị trường theo quy định hiện hành. Quy trình này đòi hỏi khối lượng công việc lớn về kiểm toán, pháp lý và công bố thông tin.

Khi doanh nghiệp thuộc sở hữu công chúng, các quyết định được kiểm soát bởi cổ đông lớn hoặc hội đồng quản trị. Phương án này chỉ nên xem xét sau khi luật sư, công ty chứng khoán, kiểm toán và các chuyên gia liên quan đánh giá khả năng thực hiện.

Đây không phải dịch vụ Archway cung cấp; Archway hỗ trợ các giao dịch mua bán doanh nghiệp tư nhân. Tham khảo thêm các vấn đề pháp lý khi bán doanh nghiệp để có khung tham chiếu cho các giao dịch tư nhân.

10. Không thoái vốn ngay mà chuyển sang đại diện hoặc quản lý thuê ngoài

Một số chủ không muốn bán ngay mà muốn giảm vai trò điều hành. Họ thuê người quản lý vận hành trong khi vẫn giữ quyền sở hữu doanh nghiệp.

Ưu điểm:

• giữ quyền sở hữu và lợi nhuận từ doanh nghiệp;
• giảm tải vận hành dần dần mà không phải bán;
• có thời gian quan sát trước khi quyết định thoái vốn hoàn toàn.

Nhược điểm:

• chưa giải quyết hết bài toán thanh khoản - chủ vẫn phụ thuộc vào lợi nhuận doanh nghiệp;
• vẫn cần cơ chế quản trị rõ và kiểm soát tài chính;
• rủi ro nếu người quản lý không vận hành hiệu quả;
• chủ vẫn chịu trách nhiệm pháp lý và tài chính cuối cùng.
• Tham khảo thêm dấu hiệu bạn nên bán doanh nghiệp để đánh giá mức độ sẵn sàng.

Chọn cách nào

Việc chọn phương án phụ thuộc vào:

• mục tiêu cá nhân của chủ;
• khả năng chuyển giao;
• mức độ sạch của hồ sơ;
• nhu cầu giữ một phần quyền sở hữu;
• khả năng người mua có thể tiếp quản.

Để có cái nhìn tổng thể hơn, xem thêm checklist bán doanh nghiệp, các lưu ý trước khi quyết định bán và các yếu tố định giá doanh nghiệp.

Archway giúp người bán nhìn các phương án dưới góc thương mại và cung cấp thông tin cần thiết cho chuyên gia của người bán. Archway không lựa chọn, chỉ định hoặc đưa kết luận thay luật sư, kế toán và chuyên gia thuế.

Mua bán doanh nghiệp với Archway

Tóm lại, mỗi phương án thoái vốn tạo ra mức tiền về, mức kiểm soát, thời gian chuyển giao và rủi ro khác nhau. Chủ doanh nghiệp cần so sánh các lựa chọn trên cùng một cơ sở trước khi chọn hướng đi.

Nếu bạn đang cân nhắc bán doanh nghiệp, Archway là đơn vị môi giới mua bán doanh nghiệp uy tín, chuyên nghiệp và đáng tin cậy tại TP.HCM, hỗ trợ các giao dịch có giá trị từ 600 triệu đến 25 tỷ đồng. Chúng tôi giúp bạn chuẩn bị hồ sơ, phân tích định giá thương mại, đề xuất khoảng giá chào bán có cơ sở, tìm kiếm và sàng lọc người mua, hỗ trợ đàm phán và đồng hành cùng bạn đến khi bàn giao.

Archway chỉ nhận phí môi giới khi giao dịch hoàn tất. Bạn có một đối tác đồng hành xuyên suốt với lợi ích gắn trực tiếp vào mục tiêu bán thành công; hãy trao đổi với Archway về việc bán doanh nghiệp để bán doanh nghiệp an tâm, tiết kiệm thời gian và giảm áp lực giao dịch.